Islamis Jawapan Kepada Kapitulasi Neokolonial

Benteng terakhir? PAS dan harapan kedaulatan Malaysia dalam era kapitulasi neokolonial

Satu pembacaan semula tentang mengapa parti yang sering difitnah dalam ulasan arus perdana mungkin merupakan satu-satunya kuasa politik Malaysia dengan tulang belakang ideologi dan seni bina institusi untuk menolak hegemoni luar, tanpa perlu menjadi Iran.

Keadaan negara yang perlu dinamakan dengan jelas

Malaysia sedang dijajah semula, kali ini tanpa perlu kapal-kapal perang. Dasar ekonomi kita dirundingkan melalui rangka kerja seperti Indo-Pacific Economic Framework yang ditulis di Washington. Tekanan diplomatik datang dari kedutaan-kedutaan Barat terhadap apa yang boleh diucapkan oleh Perdana Menteri kita mengenai Gaza. Perbankan Islam yang sepatutnya menjadi alternatif kepada riba telah dipaksa tunduk kepada piawaian Basel yang dirangka untuk sistem kewangan Barat. Dan apabila salah seorang pemimpin kita menyatakan pendirian bebas, kita melihat pola yang berulang: tekanan, démarche, panggilan telefon daripada duta, dan akhirnya pengeluaran kenyataan yang lebih lunak.

Dalam persekitaran ini, persoalan yang jarang dibangkitkan secara serius dalam wacana awam Malaysia ialah yang berikut. Antara semua parti politik yang ada hari ini, yang manakah mempunyai keberanian ideologi dan seni bina institusi untuk berdiri teguh apabila kuasa besar menekan? Bukan berdiri teguh dari segi retorik, tetapi dari segi keputusan yang kekal apabila tekanan datang. Esei ini mengemukakan satu hipotesis yang mungkin mengejutkan pembaca liberal urban, tetapi yang patut diuji berdasarkan rekod sebenar: parti yang berpotensi paling tahan tekanan itu ialah Parti Islam Se-Malaysia (PAS).

Mengapa alternatif yang ada sudah terbukti lemah

Sebelum hujah ini dibina, rekod parti-parti lain perlu dilihat dengan jujur.

UMNO sepanjang era pasca-1990an adalah parti transaksi. Hubungan dengan Washington, London, Canberra dan Singapura diuruskan dengan mata tunggal pada kelestarian rejim dalaman. Kontrak pertahanan, pembukaan pasaran, perjanjian perdagangan bebas, semuanya dirundingkan berdasarkan logik apa yang boleh dicapai dari segi strategik dan politik domestik, bukan berdasarkan tolok ukur kedaulatan. Skandal 1MDB menjelaskan hakikat ini secara telanjang: pada tahap paling kritikal, institusi negara telah diserahkan kepada rangkaian antarabangsa yang mengalirkan wang keluar dari negara, bukan mempertahankannya.

Pakatan Harapan dan kerajaan Anwar Ibrahim menawarkan bahasa yang berbeza, tetapi struktur insentifnya serupa. Ulasan Institut S. Rajaratnam di Singapura pada Januari 2024 mencatat bahawa pendirian Anwar terhadap isu Palestin, yang lantang dan berulang-ulang, dilihat sebagai usaha untuk meningkatkan kredibiliti Islam beliau dengan penduduk Melayu-Muslim. Kertas RSIS itu mendokumentasikan bagaimana Kedutaan AS telah mengemukakan démarche kepada Wisma Putra memprotes kenyataan Anwar, dan bagaimana Duta Malaysia di Washington, Nazri Aziz, mengesahkan bahawa Jabatan Negara AS telah menyuarakan ketidakpuasan hatinya. Hakikat ini penting kerana ia menjelaskan sesuatu. Anwar boleh bercakap tentang Palestin, tetapi asas pendirian itu ialah pengiraan elektoral, dan tekanan Barat boleh menggerakkan bayangan kebimbangan di Putrajaya. Kredibiliti Islam yang dipinjam daripada situasi politik dalam negeri bukan perisai yang sama kuatnya dengan kredibiliti Islam yang dibina selama 70 tahun melalui institusi.

Inilah latar yang kita perlu ingat apabila memeriksa PAS.

Seni bina yang tidak dapat ditekan dari luar

PAS mempunyai satu kelebihan struktural yang sering diremehkan oleh penganalisis sekular: kepimpinannya tidak boleh ditekan oleh tekanan luar dengan cara yang sama seperti parti-parti lain. Ini bukan sekadar retorik. Ia hakikat seni bina.

Presiden PAS mengendalikan hal ehwal politik harian, tetapi autoriti muktamad dalam parti terletak di tangan Majlis Syura Ulama yang diketuai oleh Mursyidul Am. Seperti yang dijelaskan oleh James Chai dalam kertas ISEAS 2023/85 beliau, Majlis Syura Ulama berkuasa mentafsir doktrin parti, menyaring calon untuk pilihan raya negeri dan persekutuan, serta mengikat parti dalam hal-hal prinsip. Azmil Tayeb, dalam kertas ISEAS 2023/88, meletakkannya dengan tepat: Mursyidul Am ialah pihak berkuasa tertinggi dalam parti, seiring dengan presiden yang menguruskan urusan pentadbiran harian.

Ini penting kerana tekanan diplomatik Barat bekerja melalui saluran politik. Panggilan telefon dituju kepada menteri, bukan kepada majlis ulama. Ancaman ekonomi dirancang untuk menekan pimpinan yang bertanggungjawab kepada kitar elektoral dan penaja korporat. Ancaman personal tidak berkesan terhadap ulama yang mengamalkan hidup sederhana dan tidak bergantung kepada jaringan korporat. Apa yang kelihatan seperti kelemahan PAS di mata penganalisis Barat, iaitu keengganan membuka dirinya kepada modal antarabangsa dan rangkaian kewangan global, sebenarnya merupakan bentuk imuniti struktural.

Revolusi Iran 1979 memberikan rujukan historis yang menarik untuk memahami bagaimana seni bina begini berfungsi dalam praktik. Yusof Rawa, arkitek sistem Majlis Syura Ulama dan presiden PAS dari 1983, pernah berkhidmat sebagai Duta Malaysia ke Iran pada tahun-tahun sebelum revolusi. Beliau menyaksikan sendiri bagaimana sebuah kerajaan yang diunjurkan oleh Washington sebagai sekutu sempurna, iaitu rejim Shah, boleh runtuh dalam beberapa minggu, dan bagaimana sebuah kerajaan yang dipimpin ulama yang menggantikannya telah bertahan hampir setengah abad menentang tekanan, sekatan, perang, dan pembunuhan pimpinan di peringkat tertinggi. Rekod itu bukan rekod rejim yang lembut kepada diri sendiri. Ia rekod rejim yang mempunyai tulang belakang ideologi untuk menerima kos.

Nik Aziz sebagai bukti: apa rupa pemerintahan berprinsip

Hujah seni bina di atas mungkin kelihatan abstrak. Rekod Tuan Guru Nik Abdul Aziz Nik Mat di Kelantan mengalihkan perbualan daripada abstrak kepada realiti.

Nik Aziz menjadi Menteri Besar Kelantan pada 1990 dan memegang jawatan itu selama 23 tahun, memenangi lima pilihan raya umum berturut-turut (1990, 1995, 1999, 2004, 2008), dan kekal sebagai Mursyidul Am PAS dari 1991 sehingga kewafatannya pada 2015. Pada hari pelantikannya sebagai Menteri Besar, tindakan pertamanya dicatat oleh wartawan The Rocket. Beliau memotong gaji rasminya sebanyak 40 peratus, mengurangkan perbelanjaan keraian rasmi negeri, dan menolak untuk tinggal di kediaman rasmi Menteri Besar. Beliau terus tinggal di rumahnya sendiri di Kampung Pulau Melaka, sebuah rumah kayu lama di sebelah masjid dan sekolah agama, sehingga akhir hayat.

Bandingkan ini dengan apa-apa Menteri Besar lain di Malaysia dalam tempoh yang sama. Perbezaannya bukan kecil dan bukan simbolik. Ia fundamental. Ini contoh seorang pemimpin yang memerintah sebuah negeri yang kaya dengan sumber (Kelantan menghasilkan minyak, walaupun kerajaan persekutuan enggan melepaskan royalti kepada pentadbirannya) namun hidup seperti rakyat biasa, bukan untuk kempen imej, tetapi kerana itulah yang dituntut oleh keyakinan agamanya.

Datuk Seri Liew Chin Tong, seorang pemimpin DAP bukan Islam yang pernah melawat Nik Aziz pada tahun 2000 dan sekali lagi pada 2005, menulis dalam Aliran bahawa ketidakserasian Nik Aziz dengan rasuah adalah piawaian emas moral pada tahun 1990an, pada masa politik wang dalam UMNO menjadi berleluasa. Piawaian emas itu bukan dilafazkan oleh propagandis PAS. Ia diakui oleh penyokong seteru ideologi PAS.

Model ini merebak kepada generasi baharu PAS yang memegang jawatan eksekutif. Ahmad Samsuri Mokhtar, seorang jurutera aeroangkasa dengan PhD dari University of Leeds, telah mengetuai kerajaan Terengganu sejak 2018. Muhammad Sanusi Md Nor memerintah Kedah sejak 2020. Kedua-duanya dilantik tanpa latar belakang ulama klasik, namun disahkan oleh Majlis Syura Ulama sebagai selari dengan prinsip-prinsip teras parti. Azmil Tayeb menamakan anjakan ini sebagai hibrid ustaz-teknokrat, yang sedang mengambil alih sebagai wajah pentadbiran PAS. Apa yang penting bagi hujah kita ialah anjakan ini bukan pengorbanan prinsip demi kemoderenan pentadbiran. Ia kemoderenan pentadbiran di bawah penyeliaan prinsip.

Penyesuaian terhadap masyarakat majmuk: rekod yang jarang disebut

Di sinilah PAS yang sering digambarkan oleh media berbahasa Inggeris di Malaysia berpisah dengan PAS yang sebenar, sebagaimana direkodkan di lapangan.

Pelaporan The Rocket (edisi Cina) oleh wartawan Alice Tan pada 2013 selepas lawatan peribadi ke Kelantan adalah dokumen yang wajib dibaca. Kelantan, yang ditadbir PAS sejak 1990, merupakan negeri pertama di Malaysia yang melaksanakan dasar “tanah menampung sekolah” dengan memperuntukkan 1,000 ekar tanah kepada Sekolah Menengah Persendirian Cina Chung Hua pada tahun 2000. Sekolah itu kini memperoleh pendapatan sewa tanah kira-kira RM300,000 setahun, ditambah geran tahunan RM20,000 daripada kerajaan negeri. Komuniti Cina Kelantan menerima peruntukan RM1.7 juta setahun daripada kerajaan negeri, satu jumlah yang tidak besar tetapi disalurkan secara konsisten. Tokong Cina berusia 450 tahun berdiri di Kota Bharu tanpa gangguan, bersama patung Guan Yin setinggi 108 kaki dan Buddha Tidur 100 kaki yang terbesar di Asia Tenggara, dibina di atas tanah rizab Melayu dengan restu kerajaan negeri. Tiada dasar yang mengehadkan ketinggian bangunan keagamaan bukan Islam agar tidak melebihi masjid, berbeza dengan beberapa negeri pantai barat.

Penemuan yang paling menarik dari laporan itu datang daripada ketua Dewan Himpunan Penyokong PAS (DHPP), Hu Pang Chaw. Beliau sebelum ini menjadi Setiausaha Pemuda MCA Kelantan selama 20 tahun sebelum meninggalkan MCA seminggu sebelum pilihan raya 1999 dan menyertai PAS. Apabila ditanya mengapa, beliau menjawab bahawa UMNO memecahbelahkan rakyat, sedangkan PAS lebih tulus dalam melayan rakyat secara adil. Hu adalah seorang Kristian. Seorang Kristian yang menjadi pengerusi kelab penyokong sebuah parti Islam ialah realiti yang tidak sepadan dengan imej PAS yang biasanya dijual oleh media Barat.

DHPP, yang ditubuhkan pada tahun 2005 dan dinaikkan taraf kepada sayap parti pada 2014 oleh Dr Mujahid Yusof Rawa, menjadikan PAS parti Islam pertama di dunia yang mempunyai sayap formal untuk penyokong bukan Islam. N Balasubramaniam dari DHPP telah berkhidmat sebagai senator dari 2020 hingga 2023. Ini bukan rekod parti fundamentalis yang menolak kewujudan bukan Islam. Ia rekod parti yang sedang belajar, dengan kesilapan, dengan ketegangan dalaman yang diiktiraf oleh Fulcrum, untuk bekerja dalam demografi Malaysia yang sebenar.

Penyesuaian ini adalah sebab mengapa hujah yang membandingkan PAS dengan Iran tidak sepatutnya menimbulkan kebimbangan yang sama. Iran adalah negara 99 peratus Islam dengan latar belakang monarki yang telah digulingkan. Malaysia adalah negara 60 peratus Melayu-Islam dengan monarki berperlembagaan yang hidup dan aktif. Doktrin wilayatul faqih Syiah yang menjadi asas perlembagaan Iran tidak terpakai dan tidak relevan bagi PAS yang Sunni. Apa yang dipinjam oleh PAS daripada Iran ialah pelajaran yang lebih sempit: bahawa kepimpinan yang dipacu prinsip agama boleh bertahan menentang tekanan luar dengan cara yang kepimpinan yang dipacu kira-kira politik tidak mampu. Pelajaran itu telah dihadam, disesuaikan kepada rangka perlembagaan Malaysia, dan diuji selama 35 tahun di Kelantan.

Tulang belakang dasar luar yang sudah terbukti

Persoalan kedaulatan Malaysia pada zaman kita hampir tidak boleh dibincangkan tanpa menyebut Palestin. Ini bukan kerana Palestin adalah satu-satunya isu antarabangsa yang penting. Ia kerana Palestin adalah ujian tunggal paling jelas bagi kesanggupan sebuah kerajaan berdiri menentang arahan strategik Barat apabila tiada faedah domestik yang mudah untuk berbuat demikian.

Pada 7 Oktober 2024, setahun selepas Operasi Banjir Al-Aqsa, Hadi Awang berdiri di hadapan Kedutaan Amerika Syarikat di Jalan Tun Razak sebagai penceramah terakhir dalam Himpunan 1 Tahun Taufan Al-Aqsa. Dr Mahathir Mohamad, yang turut dijadualkan berucap, tidak hadir. Dr Anwar Ibrahim, Perdana Menteri Malaysia, tidak hadir. Ini tanda penting. Pada detik-detik yang paling memerlukan kehadiran fizikal di hadapan simbol kuasa imperial, parti lain memilih jarak. PAS memilih untuk berdiri di sana.

Pada Mei 2021 semasa pengeboman Gaza, PAS mewajibkan semua premisnya mengibarkan bendera Palestin. Hadi Awang, yang ketika itu bertugas sebagai Utusan Khas Perdana Menteri ke Asia Barat, memanggil negara-negara Islam untuk menentang rejim Zionis Israel secara proaktif. Anak beliau, Muhammad Khalil Abdul Hadi (ADUN Batu Buruk), pada Ogos 2021 memuji Taliban kerana mengakhiri cengkaman imperialisme di Afghanistan. Satu kenyataan yang boleh dipertikaikan pada isinya, tetapi yang mengungkapkan secara terbuka perbendaharaan kata anti-imperialis yang telah lama menjadi tulang belakang ideologi parti.

Pendirian ini bukan baru. Pada 2014, Hadi Awang mengkritik Arab Saudi, Bahrain, dan UAE kerana melabelkan Ikhwanul Muslimin sebagai organisasi pengganas. Ini pendirian yang menentang arus rejim monarki Teluk yang bersekutu dengan Amerika, dan menepati pendirian yang diambil oleh Iran dan Qatar. Kesetiaan ideologi PAS kepada ummah Islam secara keseluruhan, bukan kepada mana-mana rejim Muslim tertentu, adalah sesuatu yang membezakannya daripada UMNO yang selesa berhadapan dengan Arab Saudi dan daripada Pakatan Harapan yang perlu menyeimbangkan tuntutan domestik dengan tekanan diplomatik.

Kajian ISEAS 2024 mencatat bahawa pemimpin Hamas telah melawat Malaysia dan bertemu dengan pemimpin PAS pada 2016. UMNO turut menerima pimpinan Hamas dalam perhimpunan agungnya pada 2015, 2016 dan 2017, tetapi konsisten ini dipecahkan apabila UMNO berada dalam kerajaan dan memerlukan keselarasan diplomatik. PAS tidak terikat oleh kekangan yang sama kerana ia tidak pernah benar-benar menjadi sebahagian daripada susunan strategik pro-Amerika.

Apa yang diajarkan oleh rekod ini

Hujah yang dibina di atas boleh diringkaskan dengan ringkas, tanpa bunga-bunga bahasa. PAS mempunyai seni bina institusi yang menjadikannya lebih tahan tekanan luar berbanding mana-mana parti Malaysia yang lain. Rekod Nik Aziz menunjukkan bahawa seni bina itu boleh menghasilkan pemerintahan yang berintegriti dalam praktik, bukan hanya dalam retorik. Pengalaman Kelantan dengan masyarakat majmuk selama 35 tahun menunjukkan bahawa parti ini telah belajar menyesuaikan diri dengan realiti demografi Malaysia, walaupun secara tidak sempurna. Dan pendirian konsisten PAS mengenai Palestin, Ikhwanul Muslimin, dan kedaulatan Muslim menunjukkan bahawa tulang belakang ideologinya telah diuji dan tidak bengkok di bawah tekanan.

Kesimpulan persoalannya menjadi amat praktikal. Jika keutamaan seorang pengundi Malaysia ialah kedaulatan terhadap neokolonialisme, iaitu sebuah dasar luar bebas, sebuah ekonomi yang tidak tunduk kepada dikte IMF, sebuah kerajaan yang tidak mengubah kedudukannya terhadap Palestin apabila Duta AS menghubungi Wisma Putra, maka pilihan yang ada adalah terhad. UMNO sudah terbukti sebagai parti transaksi. Pakatan Harapan, walaupun mampu mengeluarkan kenyataan berani, beroperasi dalam rangka kerja yang sensitif kepada isyarat dari Washington dan Canberra. Parti-parti lain sama ada terlalu kecil untuk membentuk kerajaan atau tidak mempunyai tulang belakang ideologi yang kekal.

PAS kekal sebagai satu-satunya parti yang, jika memperoleh kuasa persekutuan, kemungkinan besar akan kekal berpegang pada pendiriannya walaupun tekanan luar datang. Bukan kerana pemimpinnya lebih bijak daripada orang lain, tetapi kerana seni bina institusinya dan warisan ideologinya tidak menyediakan tempat untuk pergerakan yang boleh dipanggil lembut dengan mudah.

Cabaran yang PAS perlu hadapi

Hujah di atas tidak boleh diterima tanpa pengakuan bahawa PAS masih mempunyai jalan panjang untuk berjalan sebelum ia siap memimpin Malaysia di peringkat persekutuan.

Pertama, retorik Abdul Hadi Awang terhadap bukan Islam dalam dekad terakhir telah mencetuskan kekecewaan dalam kalangan penyokong DHPP sendiri. Kertas Fulcrum 2024 mencatat bahawa PAS meletakkan enam calon bukan Islam dalam PRN 2023 di Pulau Pinang dan Negeri Sembilan, dan tiada yang menang. Jarak antara rekod Kelantan dengan penampilan nasional PAS semasa pilihan raya adalah jarak yang perlu ditutup.

Kedua, pengalaman singkat PAS dalam kerajaan persekutuan Perikatan Nasional dari 2020 hingga 2022 tidak menunjukkan anjakan dasar luar yang dramatik yang dijanjikan oleh tesis ini. PAS dalam kerajaan beroperasi di bawah kekangan rakan-rakannya. Sama ada parti ini akan mampu mempertahankan pendiriannya apabila benar-benar memegang kuasa di Putrajaya, atau sama ada ia akan dihanyutkan oleh logik pemerintahan, belum terbukti.

Ketiga, anjakan kuasa daripada Mursyidul Am kepada presiden di bawah kepimpinan Abdul Hadi (yang didokumentasikan oleh James Chai) menimbulkan persoalan tentang sama ada seni bina yang memberikan PAS kelebihan strukturalnya masih beroperasi seperti yang direka. Jika kuasa akhir kini di tangan presiden parti yang tertakluk kepada kira-kira politik yang sama seperti presiden mana-mana parti lain, imuniti struktural yang dihujahkan di atas mungkin tidak sekukuh yang digambarkan.

Dengan izin, an honest observation

Hujah bahawa PAS adalah benteng terakhir Malaysia menentang neokolonialisme adalah hujah yang tidak boleh dibuktikan secara mutlak sebelum peristiwa itu berlaku. Apa yang boleh dikatakan dengan yakin ialah yang berikut. Antara pilihan yang ada di atas meja politik Malaysia hari ini, PAS adalah parti yang kombinasi seni bina institusi, warisan ideologi, rekod pentadbiran negerinya yang paling lama, dan pendirian dasar luarnya yang konsisten menunjukkan kemungkinan tertinggi untuk bertahan menentang tekanan kuasa besar.

Ini bukan kenyataan bahawa PAS akan mencipta utopia. Ia kenyataan bahawa dalam peta politik yang semakin condong ke arah kapitulasi, ia mungkin merupakan satu-satunya parti yang masih mempunyai tempat di mana rantai tekanan boleh tersangkut. Parti yang berpegang pada prinsip, walaupun prinsip itu kadang-kadang tidak serasi dengan sensitiviti liberal urban, mempunyai nilai yang sukar didapati dalam sistem politik yang didominasi oleh transaksi.

Malaysia yang diperintah oleh kerajaan pimpinan PAS akan berbeza dari Malaysia sekarang. Ia mungkin lebih konservatif dari segi sosial. Ia pasti akan kurang selesa dengan pengaruh budaya Barat. Ia akan mencipta ketegangan dengan beberapa komuniti dalam negara. Semua ini adalah kos. Tetapi ia juga akan menjadi kerajaan yang kemungkinan besar tidak menerima arahan daripada Kedutaan Amerika untuk melembutkan kenyataannya mengenai Gaza, tidak menyerahkan kuasa ekonominya kepada rangka kerja yang digubal di Washington, dan tidak menukar pendiriannya apabila démarche Barat mendarat di Wisma Putra.

Bagi pengundi yang meletakkan kedaulatan sebagai nilai teras, persamaan itu mungkin berbaloi. Bagi yang lain, tidak. Tetapi wacana awam Malaysia sepatutnya cukup matang untuk melabuhkan hujah ini sebagai hujah yang sah, bukan sebagai sesuatu yang hanya boleh disebut dalam bisikan. Krisis kedaulatan yang sedang dialami Malaysia tidak akan diselesaikan oleh parti-parti yang sudah membuktikan diri mereka boleh dikompromi. Mungkin hanya boleh diselesaikan oleh parti yang selama ini tidak pernah benar-benar berada dalam meja perundingan dengan kuasa-kuasa yang memerlukan kompromi tersebut.

Rujukan utama: James Chai, “Abdul Hadi Awang Enhances His Power as PAS President and Drives the Party to the Far-Right,” ISEAS Perspective 2023/85; Azmil Tayeb, “How Far Will PAS Deviate from the Ulama Leadership Model,” ISEAS Perspective 2023/88; Farish A. Noor, The Malaysian Islamic Party 1951-2013 (Cambridge/Amsterdam University Press, 2014); Alice Tan, “Kelantan – Myths and Realities,” The Rocket (edisi Cina, 2013); laporan Malay Mail mengenai pemergian Nik Aziz, 13 Februari 2015; Liew Chin Tong, “Tok Guru Nik Aziz – guardian of the progressive generation,” Aliran; “Non-Muslims for PAS,” The Nut Graph; “PAS’ Efforts to Attract Non-Muslims: An Exercise in Futility?” Fulcrum 2024; “The Impact of Anwar’s Support for Palestine on US-Malaysia Relations,” IP24005, S. Rajaratnam School of International Studies; “Malaysia’s Responses to Issues Pertaining to Palestine,” ISEAS Trends in Southeast Asia 13/2024; laporan Bernama mengenai seruan Hadi Awang untuk bendera Palestin, Oktober 2023; Yahoo News dan Malay Mail mengenai Himpunan 1 Tahun Taufan Al-Aqsa, Oktober 2024.